ESTUDAR HISTORIA POLA UNED EN GALIZA

Historia breve das mulleres galegas (I): Prehistoria e Historia Antiga.

2011-12-21T04:25:00.000-08:00

Fonte: LLINARES GARCÍA, MAR (2010): Historia das mulleres en Galicia. Prehistoria e Historia Antiga. Xunta de Galicia e Editorial NigraTrea.

Estela funeraria de Apana, de Crecente, Lugo.

PREHISTORIA

Carencia, en Galicia, de restos humanos prehistóricos susceptíbeis de que fose determinado o seu sexo.

Non existen representacións figuradas femininas na Prehistoria galega.

HISTORIA ANTIGA

Os autores antigos atribúen ás mulleres galegas a realización dos traballos agrícolas (Estrabón, Silio Itálico, Xustino).

A porcentaxe feminina de adicantes de inscricións funerarias no noroeste ibérico é moi alta (case o 50%) con respecto a outras zonas do Imperio Romano, especialmente nas zonas menos romanizadas.

Nabia e Reva son deusas galaicas femininas relacionadas coa guerra (consérvase unha adicatoria a Nabia ofrecida por unha muller).

Só hai tres adicatorias de mulleres a Xúpiter e só unha a Lares Viais. As mulleres supoñen a terceira parte das adicantes ás Ninfas. Cibeles e Isis reciben cinco adicatorias femininas no noroeste peninsular.

Salvo Estrabón, as fontes non permiten afirmar a existencia dunha xinecocracia ou matriarcado na Gallaecia.

Presenza, no convento bracaraugustano, de flaminicas: sacerdotisas do culto ás emperatrices divinizadas.

Importancia do papel feminino no priscilianismo. Virginia Burrus (1995) interpreta o priscilianismo como a expresión dun movemento de agrupación de mulleres, que desenvolvía un modo de sociabilidade feminina á marxe da autoridade masculina.

c. 381 – 388 (data máis aceptada: 383) – Peregrinaxe de Exeria a Terra Santa. A suposta orixe galega de Exeria é moi dubidosa: non hai ningún dato para afirmalo.

se che preguntan polo "reino astur-leonés" - O REINO DE GALIZA: 711-910

2011-12-11T18:17:00.000-08:00

“Reino Asturleonés” é a denominación que a historiografía tradicionalista española emprega para definir o espazo político do reino medieval de Galicia entre os anos 711 e 910.

O Reino de Galicia é unha entidade política con continuidade histórica dende o 410, data de creación do reino suevo na provincia romana de Gallaecia, ata o 1486, ano da viaxe dos Reis Católicos a Galicia, que consagra a sumisión do reino a Castela.

A OCULTACIÓN DO REINO GALEGO

A confusión ou ocultación da denominación histórica do noroeste da península Ibérica parte da historiografía liberal española do século XIX, iniciándose coa publicación en 1850 da Historia general de España de M. Lafuente, que traduce o termo árabe Jalikiah ou Yilliquiyya, documentado en numerosas fontes escritas musulmás, por Reino de León. Esta denominación musulmá é coincidente cas fontes cristiás da época medieval, galegas e europeas, que identifican claramente a Galicia como a extensa rexión do noroeste da península Ibérica. Así, a causa da ocultación de Galicia, o nome máis coherente coas fontes para a rexión do noroeste peninsular, non é histórica, senon que agocha unha intencionalidade política, pois admitir que os dous núcleos xeográficos e políticos da península Ibérica na Idade Media son Galicia e al-Andalus ou Spania nega a principal premisa da historiografía nacionalista española, coa que debe identificarse o pobo do Estado-nación español: un espíritu nacional, católico e, logo, castelán, que se perpetúa dende a época romana no reino dos visigodos e cuxo testemuño é recollido por Paio en Covadonga, pasado aos monarcas asturianos, leoneses e, logo, casteláns, en continua batalla coa finalidade de unificar España e expulsar ao Islam, acadada cos Reis Católicos. A España centralista do século XIX non podía ter raíces musulmás, nin un pasado que non tendese á unidade da patria baixo unha única Coroa, nin ter a súa orixe nun poder que non fose castelán, moito menos nun poder con centro en Galicia, rexión domada no século XV.

A partir de Lafuente, con gran impulso da xeración do 98, da que é representante Menéndez Pidal, a historiografía tradicionalista española designará con distintas denominacións o que foi a evolución do reino galego, buscando a identificación de España coa Igrexa católica e con Castela.

Así:

- os termos "reino de Asturias" ou "reino asturleonés" úsanse para definir a evolución da Gallaecia entre o ano 711 e o 910.

- "reino de León" sería o reino de Galicia entre o 910 e 1230. Cofundindo a sede rexia coa denominación de todo o reino, que seguía a ser Galicia, a historiografía española crea un reino en León cando esta non é máis que cidade cun pequeno territorio adxacente. Dende inicios do século XII comeza a disgregación do reino de Galicia coa independencia de Portugal, a configuración dunha entidade territorial en León e a separación, en 1157, de Galicia e León e Castela e Toledo, reino que fora incorporado a Galicia en 1085.

- "Coroa de Castela" sería todo o espazo cristián do occidente peninsular dende 1230. Nos séculos XIV e XV xa se restrinxe a denominación de Galicia á Galicia nuclear, a correspondente coa provincia lucense romana, que seguirá a ser oficialmente reino ata o 1833.

O REINO DE GALICIA ENTRE 711 - 910

Así, o reino “asturleonés” corresponderíase co periodo de formación do Reino Medieval de Galicia.

A sustitución do poder visigodo polo musulmán en Hispania a partir de 711 non implicou a ocupación islámica de Galicia, pois a aristocracia desta provincia vitiziana sería, xunto coa narbonense, a que solicitou a intervención dos musulmáns no territorio peninsular, coa finalidade de derrotar aos partidarios de Rodrigo no reino de Toledo. Neste espazo do noroeste peninsular, vinculado vasalaticamente ao emirato cordobés, configúrase, dende finais do século VIII, un proxecto de poder centralizador, cun rei á cabeza, apoiado polo episcopado galego, enfrontado á poderosa aristocracia territorial laica da Galicia lucense e bracarense. A creación dunha corte real en Oviedo a finais do século VIII sería unha tarefa apoiada por esta aristocracia eclesiástica, elixindo precisamente Oviedo por tratarse dunha zona libre de señorío, tanto de grandes señores laicos coma de mosteiros. O enfrontamento entre a aristocracia laica e o episcopado, entre os poderes territoriais e os partidarios dunha monarquía, é unha constante neste periodo do reino de Galicia, e nesta dinámica hai que entender as disputas dinásticas e os cambios na relación política con Córdoba.

No espazo galego mantéñense no século VIII as estructuras básicas de encadramento da poboación herdadas da época romana e do reino suevo, as dioceses e sedes episcopais, os territorios señoriais e o monacato, e non se producen despoboacións de territorios, nin sequera coas incursións normandas de finais do século IX. A realeza e o episcopado buscan crear unha igrexa “nacional” para este territorio como medio de afirmación do poder estatal, e nese contexto se enmarca o achádego do sartego do apóstolo Santiago en Compostela en 813 e a adopción do antiadopcionismo como doutrina oficial, para reafirmar a independencia da igrexa de Toledo, durante o reinado de Afonso II (791 – 842).

Estas orixes do reino galego no século VIII foron explicadas pola historiografía tradicionalista española como o resultado da conformación dun núcleo de resistencia nas montañas astures composto por cristiáns que derrotan aos musulmáns na batalla de Covadonga en 718 ou 722, acaudillados por don Pelayo e que, dende alí, vai ocupando territorios. Na actualidade, a propia historiografía española reduce a importancia da suposta batalla de Covadonga, considerándoa mera escaramuza musulmá no norte, e nega a historicidade de Paio como rei ou caudillo, pois a Crónica Mozárabe, escrita en 754, non o cita a el nin á batalla de Covadonga, atribuíndo a súa invención a mozárabes emigrados de al-Andalus na segunda metade do século IX, autores da Crónica de Afonso III. Paio sería un noble territorial máis de Galicia que, na zona de Asturias, decide afirmar a súa autonomía e ampliar os seus dominios, o que o leva ao choque con al-Andalus e con outros señores. A preponderancia nas crónicas concedida a Paio e aos señores territoriais do século VIII na zona asturiana (considerados reis pola historiografía española) sobre os señores galaicos, explícase no marco da elaboración, en tempos de Afonso III (866 – 910), dunha ideoloxía lexitimadora dun poder monárquico que xa pode considerarse estatal.

Os seguintes nomes e cronoloxías corresponden a estes señores territoriais do século VIII, que carecen dun dominio efectivo máis alá do seu territorio patrimonial, e aos reis en Oviedo do século IX.

SEÑORES TERRITORIAIS - S. VIII

Despois de Paio (711 – 737) e de Fávila (737 – 739), Afonso I (739 – 757) considérase o fundador do reino, nun momento en que os bereberes, sublevados contra Córdoba, abandonan as guarnicións situadas fronte ás montañas do norte. A interpretación tradicional española sinala que Afonso ocupa espazos aos musulmáns e traslada a Asturias á poboación da zona do Douro, creando alí un deserto estratéxico, idea hoxe desbotada que tén a súa orixe na Crónica de Afonso III. Un dos espazos ocupados e repoboados, segundo esta liña historiográfica, sería Galicia, hipótese totalmente descartada pola evidencia arqueolóxica dunha Galicia sen cortes ocupacionais dende a época romana e pola constatación documental do poder dos señores territoriais laicos e do clero galegos, sen mencionar que Galicia non foi ocupada polos musulmáns. Esta conquista de Galicia polos astures e cántabros pode explicarse facendo afirmacións totalmente insostibles historicamente, coma que Galicia é unha rexión pouco romanizada [En MARTÍN, J. L. La España medieval. – páx 75 –] e obviando a importancia económica, política e cultural da Gallaecia baixorromana ou do Reino Suevo de Galicia.

A Afonso sucédeo o seu fillo Froila I (757 – 768), quen, segundo as tradicións da época de Afonso III, continúa a labor repoboadora de seu pai e tén que facer fronte a revoltas dos “galegos”.

Aurelio (768 – 774), Silo (775 – 783), Mauregato (783 – 788) e Vermudo I (788 – 791) son considerados usurpadores polas crónicas dos tempos de Afonso III e monarcas febles pola tradición historiográfica española, quizais pola súa ascendencia galega (da Gallaecia lucense), e o consecuente apoio de señores territoriais lucenses, e pola aproximación política a Córdoba durante esta época. O apoio galego a estes monarcas non impediu as tensións con señores territoriais galegos, mencionadas polas crónicas.

REIS EN OVIEDO - S. IX

Con Afonso II (792 – 842) consolídase o apoio do episcopado galego á creación dun poder monárquico que trate de englobar Galicia. A creación dunha corte en Oviedo e o reforzamento de Compostela como centro relixioso marcan a xeografía do doble poder: episcopal en Compostela – monárquico en Oviedo.

Durante o seu reinado consolídase a independenza respecto a Córdoba, lograda polas dificultades que vive o emirato coas revoltas muladís de Toledo, Mérida e do val do Ebro, así como pola intervención carolinxia no noreste. A independencia política, o fin do pago de tributos, refórzase coa independencia relixiosa da sede toledana, coa inventio do achádego do sepulcro de Santiago en Compostela e a condena do adopcionismo. Fronte a al-Andalus, a corte galega mantén relacións diplomáticas co Imperio Franco, de onde se adopta o modelo político, aínda que se establecen as normas xurídicas do Liber Iudicium visigodo.

Afonso apoia o monacato como medio de extensión do control territorial da monarquía.

A partir de Ramiro I (842 – 850), que accede ao trono apoiado por poderes territoriais da Galicia lucense, e de cuio reinado hai que destacar a importante actividade edilicia, consolídase o sistema de monarquía hereditaria por línea patrilineal. A Ramiro sucédeo o seu fillo Ordoño I (850 – 866), que repoboa* Astorga, Tui e Amaia. Tras a colaboración inicial con al-Andalus, obrigada polo ataque vikingo de 858, Ordoño apoia as revoltas muladís contra Córdoba.

Afonso III (866 – 910) extende a autoridade real ata o río Mondego, coa restauración de Coimbra, mantendo a aristocracia local o seu poder. Santiago consolídase como centro de poder eclesiástico, coa consagración da catedral en 899. Con respecto a Córdoba, Galicia apoia as revoltas muladís que poñen en cuestión a autoridade emiral.

Con Afonso III pódese falar xa dun estado consolidado – sen que por iso se extingan as resistencias dos poderes territoriais – que elabora unha ideloxía lexitimadora dese poder monárquico, facéndoo herdeiro do reino visigodo de Toledo, así coma da súa Igrexa*.

No 910, a busca de integración do poder monárquico nos circuitos comerciais da ruta da prata e da vía Braga-Burdeos impulsan o traslado da sede rexia a León, recén fundada sobre o campamento romano, transferindo a esta cidade parte da dignidade episcopal de Astorga.

^{* 1}Os termos restauración e repoboación dos cronistas non deben entenderse literalmente, senon como a sumisión á autoridade estatal dunha poboación ou territorio.

^{* 2}Sobrevalorouse o elemento mozárabe deste mito goticista, sen valorar a influencia da idea carolinxia do translatio imperii.

BIBLIOGRAFÍA

- MARTÍN, J. L.; La España medieval. Historia 16.

- LÓPEZ CARREIRA, A.; O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra.

- LÓPEZ TEIXEIRA, X. A.; Arredor da conformación do Reino de Galicia. 711 – 910. Toxosoutos.

Documentais sobre a Historia de América Latina

2011-11-06T05:31:00.000-08:00

Trece documentais de Historia de América Latina, coproducidos pola RTVE, o Instituto Nacional de Cine y Artes Audiovisuales de Argentina e o Instituto Cubano de Arte e Industria Cinematográfica, que se poden ver na web da RTVE, aquí.

Razoade, pero obedecede

2011-10-23T05:14:00.000-07:00

"Razoade sobre todo, canto queirades e cando queirades, pero obedecede".

O Rei de Prusia, Federico II (reinado: 1740 - 1786) aos "ilustrados".

A máxima do rei prusiano resume o carácter do Despotismo Ilustrado: posta en práctica das ideas da Ilustración (educación do pobo, maior xustiza na carga impositiva, progreso e benestar material da xente, tolerancia relixiosa...) pero aplicando as reformas dende arriba e sen cuestionar de xeito profundo a orde social.

De:
- DE LA TORRE, HIPÓLITO e MORALES, VÍCTOR (Coord.): Historia Universal Contemporánea. Editorial Centro de Estudios Ramón Areces. Madrid, 1997.

Félix Rodrigo Mora: "Procesos asamblearios en nuestra historia"

2011-10-08T05:30:00.000-07:00

FÉLIX RODRIGO MORA "Procesos asamblearios en nuestra Historia", Movimiento 15-M en la Biblioteca de la Acampada Sol. from vingtras on Vimeo.

conferencia de Xosé Lois Sobrado Pérez - O VIÑEDO NA ÁREA DE PANTÓN NA IDADE MEDIA

2011-09-26T15:08:00.000-07:00

Portada principal da igrexa Santo Estevo de Atán (Pantón), mosteiro ao que se refire o primeiro documento conservado sobre viñedo en Galicia, do ano 816.

* Notas miñas, reelaboradas un nada e ordenadas ao meu xeito, da conferencia de Xosé Lois Sobrado Pérez titulada "O viñedo na área de Pantón na Idade Media", impartida o 27 de maio de 2011 en Ferreira de Pantón, no marco da XXIV edición da Rota do Románico deste municipio.

Xosé Lois Sobrado Pérez - O VIÑEDO NA ÁREA DE PANTÓN NA IDADE MEDIA. Unha achega a traveso da documentación dos mosteiros (1200 - 1500).

- A zona das ribeiras de Cabe e Sil posúe un gran volume documental sobre o viñedo. Na Idade Media, a chamada Ribeira Sacra era unha paisaxe moi agraria (froita, viñedo, oliveiras...). Dábanse unhas condicións climáticas e xeolóxicas (zonas graníticas) moi favorables para o cultivo da vide.

- En Galicia temos aproximadamente uns 8.000 documentos medievais relacionados co viñedo. As ribeiras do Sil - do Barco á desembocadura no Miño - e o Ribeiro son as principais produtoras de viñedo na Galicia medieval, sendo zonas de menor produción Betanzos e Pontevedra; mesmo as comarcas costeiras lucenses chegaron a producir viño na Idade Media.

- As cidades galegas (lémbrese que Monforte era unha das cidades importantes na Galicia medieval) son os principais puntos de consumo en Galicia do viño galego, que tamén se exportaba ás cidades da cornixa cantábrica, a Inglaterra e Francia, a través dos portos de Redondela, Baiona, A Coruña, Pontevedra e Noia. O viño era o produto que máis impostos recadaba nos concellos, o que evidencia a importancia do seu comercio: era o produto máis rentable na Idade Media.

Porta principal da igrexa de Pombeiro, mosteiro con importante documentación sobre o viñedo en época medieval.

- Os mosteiros foron grandes promotores do viñedo na Idade Media: eran os grandes posuidores de terreo de viñedo en Galicia. O primitivo monacato galego dotárase, mediante doazón e compra, de moitas terras en zonas produtivas de viñedo. Nos foros do s. XIV inclúese a obriga de plantar viñas nalgúns casos; moitos dos montes aforados debíanse roturar para plantar viñedos (s. XV), sobre todo a partir de 1420/30, tras a recuperación da crise económica de finais do s. XIV. A recuperación do viñedo no s. XV é xeral en toda Galicia: recuperáronse viñas abandonadas e recruouse monte para plantar viñedo. Da explotación directa dos mosteiros temos poucas referencias. O mordomo era un intermediario entre os mosteiros e os foreiros: el supervisaba o pago das rentas e a el había que pedir permiso para vendimar. As datas de pago do foro na Ribeira Sacra son San Martiño, San Miguel, Pascua, San Andrés ou San Vicente. O lugar de pago preferente, no caso do viño, é o lagar, recén exprimido o viño; págase no mosteiro escasas veces. Na documentación hai referencias a traballos da viña e recomendacións sobre cómo coidar o viñedo; os mosteiros preocúpanse porque o viñedo esixido sexa do "mellor", "viño bo". Hai unha gran variedade de medidas de capacidade na Ribeira Sacra (moio, cuartillo...). Na documentación hai referencias a ferramentas usadas no traballo da viña e aos animais usados como forza motriz. [Sobre todas estas cuestións, pódese consultar on-line o documentado artigo de José Antonio López Sabatell "Paisaje agrario y prácticas agrícolas en la Ribeira Sacra (Galicia) durante los siglos XIV y XV".]

- O cabildo da Catedral de Lugo era un propietario importante de terreos na zona da Ribeira Sacra, especialmente en Pantón.

- O documento escrito máis antigo sobre a existencia de viñedo en Galicia é un documento do ano 816 sobre o mosteiro de Atán, localizado no Tombo Vello da Catedral de Lugo. Pombeiro é o mosteiro da zona que maior volume de documentación foral conserva.

- No sistema viario da Ribeira Sacra tiña gran importancia o transporte fluvial. Había barcas perto de San Tomé (Anllo, Sober), na que o barqueiro tiña que pasar de balde aos monxes de Santa Cristina, no porto de Papelle - do mosteiro de Pombeiro - ou en Entrambasaugas - do mosteiro de Santo Estevo -. Na Idade Media había unha importante economía fluvial: explotábase a pesca e a area do río.

Canzorro de Atán, interpretado coma un bebedor de viño e, recentemente, coma un músico do "dolium", por Pablo Carpintero.

- Os datos existentes non permiten determinar a cantidade de terreo adicada a viñedo na Idade Media no espazo da Ribeira Sacra; na documentación sobre produción agraria o viñedo acapara un 80% dos documentos. Nesta documentación hai moitas referencias a froitas, destacando as figueiras. Tamén é importante a documentación sobre os soutos, para a produción de castañas. Hai tamén abundantes referencias a monte (necesario para o viñedo: estrume, estacas...) e a oliveiras: esta foi unha zona produtora de aceite.

- Na Ribeira Sacra non hai referencias documentais sobre variedades de uva.

NOTAS

* Pode consultarse documentación sobre o viñedo en Galicia no Museo Etnolóxico de Ribadavia, que logo pasará ao Museo do Viño de Galicia.

1600 anos do reino (suevo) en Galicia

2011-07-18T06:03:00.000-07:00

* Artigo de Anselmo López Carreira (aquí).

* Palestra no Congreso 1600 anos do Reino de Galiza.

cronoloxía ISLAM MEDIEVAL

2011-06-05T11:05:00.000-07:00

cronoloxía Hª DO ISLAM (s. VII - XV)

HISTORIA DO VIÑO - O VIÑO EN GALICIA

2011-04-27T06:25:00.001-07:00

* [Post colgado no blog da Asociación Cultural O COLADO DO VENTO] Para celebrar a XXXI edición da Feira do Viño de Amandi, de Sober vai este texto sobre a Historia do viño e sobre o viño en Galicia elaborado sobre as notas dos cursos Home, auga e paisaxe na Ribeira Sacra (novembro de 2010) e A Cultura do Viño na Idade Media (xullo de 2010). Tamén podedes consultar as notas sobre o Amandi na obra de Germán Vázquez, historiador monfortino, recopiladas aquí por Javier Vivirido.

Paula Vázquez Verao

- ORIXE DA VIDE E DO VIÑO

Os rexistros máis antigos sobre vide son da era Terciaria, de hai c. 35.000 millóns de anos antes do presente. Estas vides aparecían nas ribeiras das zonas lacustres. Só hai rexistros desta planta nas terras do hemisferio norte (no austral non hai videiras ata que as introduce o ser humano).

Co arrefriamento climático do final da era Terciaria extínguense moitas especies, mentras outras reducen a súa área de distribución, como no caso da vide, que se replegou ao sul do continente euroasiático.

No Neolítico inicial, cando c. 10.000 anos antes do presente (VIII milenio a. C.) se inicia o proceso de domesticación de especies botánicas e zoolóxicas salvaxes, non se constata a domesticación da videira.

Entre 6.500 – 6.000 a. C. dátanse os primeiros rexistros de vide domesticada nos territorios transcaucásicos e as primeiras evidencias de uso desta planta para a elaboración de viño. Aquí aparecen sementes que indican un proceso inicial de domesticación (aparecen pés de vide hermafroditas - as videiras salvaxes tiñan pés femia e pés macho) e acháronse en cerámicas de c. 6.000 a. C. restos de tecidos biolóxicos, coma o ácido tartárico, que só se producen durante o proceso de elaboración do viño. Restos de ácido tartárico tamén se documentan en múltiples xacementos neolíticos máis recentes do Próximo Oriente, coma en Susa, entre 6.000 e 3.000 a. C., polo que se supón unha expansión deste cultivo dende o Cáucaso. Progresivamente, o cultivo da vide tamén se expande cara o Mediterráneo oriental, con rexistros de cultivo da vide en Chipre c. 4.500 – 3.900 a. C. e co achádego de sementes de vitis claramente prensadas en Macedonia de c. 4.600 – 4.000 a. C.
Entretanto, en Galicia non se documenta a existencia de vide no Neolítico.

- EXPANSIÓN DA VIDE POLO MEDITERRÁNEO ORIENTAL

Entre 3.000 e 1.500 a. C., os pobos mesopotámicos e exipcios cultivan e expanden a vide por todo o Mediterráneo oriental.

O viño ten unha gran importancia comercial e cultural para estas civilizacións, nas que é distintivo das clases acomodadas.
En Mesopotamia, Hammurabi (c. 1750 a. C.) establece as reglas do comercio do viño.
En Exipto, o viño vai desprazando a outras bebidas (coma a cervexa) ata ser a bebida real por excelencia. Hai que ter en conta que o viño exipcio non só é froito da fermentación da uva, senón que o zume de uva se mixturaba co de granada e outras froitas, con pedras e resinas, entre outros compoñentes. O viño exipcio mellor considerado era o de perla negra.
Na cultura xudea a vide ten unha grande importancia simbólica, sendo a primeira planta que cultiva Noé tras o diluvio.
Entretanto, na Galicia do Calcolítico e do Bronce non hai evidencias da existencia de videiras.

- CHEGADA DO VIÑO AO MEDITERRÁNEO OCCIDENTAL

Entre 1.500 e 900 a. C. prodúcese unha segunda expansión do cultivo da vide a través dos gregos, exipcios e fenicios, chegando ata Cartago, Sicilia e o sul da península Ibérica. Namentres, arredor do 800 a. C. prodúcese un arrefriamento climático que dificulta o cultivo de vide en zonas coma Galicia.

Para Grecia, o consumo de viño é un elemento fundamental da cultura, costume que Roma importa do pobo grego. Lémbrese que nestas culturas o viño se consumía rebaixado con auga. En Pompeia acháronse variedades cultivadas de vide e puídose constatar que a videira silvestre era xa escasa (s. I d. C.), predominando a vide hermafrodita.

En Galicia, na Idade do Ferro (c. 800 a. C. ata a romanización) hai menos especies agrícolas que no Neolítico e non se constata a presenza de vide.

- ÉPOCA GALAICO-ROMANA - SEN EVIDENCIAS CLARAS DE VIÑO CULTIVADO EN GALICIA

Na época galaico-romana (s. I a. C. – V d. C.) non hai evidencias seguras de cultivo de vide en Galicia (hai lagares en castros romanizados, pero non está constatado que fosen para a elaboración de viño). Sí hai evidencias de consumo deste produto -

ánforas que contiñan viño nas rías da Coruña e Vigo, fragmentos de recipientes contedores de viño en Elviña e no entorno da Torre de Hércules, restos dispersos no val do Miño e inscripcións e representacións escultóricas de vides -

, pero ningunha das ánforas atopadas con restos de viño foi fabricada na Gallaecia.
A bebida popular dos pobos galaicos era, segundo a coñecida cita de Estrabón, o zythos.
Os montañeses (galaicos, astures e cántabros) “beben zythos e o viño, que escasea, cando o obteñen consúmese enseguida nos grandes festíns familiares”.

Con todas as cautelas que se deben ter cunha fonte coma Estrabón, que agrupa a todos os pobos do norte ibérico na denominación xenérica de montañeses e que nunca estivo na península, pódese interpretar o testemuño do xeógrafo grego entendendo que os galaicos non coñecían o cultivo de vides e só obtiñan o viño a través do comercio con Roma.

Nos seus estudos arqueolóxicos Naveiro López atestigua que a maioría de ánforas de viño en Galicia se localizan cronoloxicamente entre 50 a. C. e 50 d. C., época dun intenso intercambio entre Roma, que importa viño, e Galicia, que exporta peixe. Dende mediados do s. I d. C. desaparecen estas ánforas de viño romanas no país, o que se podería interpretar como o inicio da produción propia de viño en Galicia, enlazando co xa exposto sobre os restos de lagares documentados en castros romanizados, mais, lembremos: non hai restos de vide en Galicia na época romana, e sí de outras moitas plantas.

Volvendo ao zythos, que segundo Estrabón era o que consumían os montañeses, esta bebida podería ser a cicera, sidra, dos documentos medievais, pois, aínda que tamén foi identificada coa cervexa, en Galicia non se constata produción popular de cervexa, mais si de sidra.

- SEN BASE HISTÓRICA PARA DICIR QUE O AMANDI FOSE "VIÑO DE CÉSARES"

Un selo coas letras AAD dunha ánfora romana elaborada na costa valenciana ou catalá atopada no monte Testaccio de Roma (lugar onde se desbotaban as ánforas que contiñan o aceite e viño importados á cidade) foi interpretado acriticamente como “de Amandi” e atribuído ao Amandi da Ribeira Sacra, e esta é a orixe da famosa confusión sobre os “viños de césares”, lenda sen base histórica.
Ademais, os autores greco-romanos que escriben sobre a agricultura e/ou sobre Galicia non mencionan o cultivo de vide no noso país. Non o fai Catón, en De agri cultura, que fala dos tipos de viño consumidos en Roma, da enxeñería vitícola ou dos sistemas de transporte de viño, nin Plinio, nin Columela, nin Estrabón, que di que o viño é levado aos galaicos polos romanos.
* Ver o artigo "As enganosas ánforas de Amandi", aquí.

- O VIÑO NA IDADE MEDIA

No periodo medieval, o viño non era un capricho ou unha moda refinada da nobreza – que tamén – , senón unha necesidade ante a habitual contaminación das augas de bebida por falta dun sistema de canalización e evacuación de augas suxas adecuado, polo menos no que respecta á Europa cristiá en xeral. O viño foi, tamén, esencial na medicina oficial medieval polo seu papel antiséptico e continuou sendo elemento terapéutico principal dos remedios populares, sobre todo o tinto. Basta citar a Maimónides, que recomenda, como médico persoal de Saladino, os viños de moscatel de Al-Andalus, así como viño de garnacha.

Considerado un alimento máis, a bebida máis sa e a de maior prestixio, o viño converteuse en produto comercial europeo por excelencia da Plena e Baixa Idade Media.

- PRIMEIROS INDICIOS DA PRODUCIÓN DE VIÑO EN GALICIA EN ÉPOCA ALTOMEDIEVAL

Para o período altomedieval (s. V – X) é moi escasa a documentación en todos os aspectos, mais no que respecta ao viño podemos deducir a súa produción en Galicia dunha serie de indicios.

Un deles atópase en Gregorio de Tours, historiador cristián do s. VI, que relata, nos Milagres de San Martiño, a lenda do milagre das uvas de Galicia, ubicada nun emparrado situado ante a basílica de San Martiño, que se indentifica coa primitiva basílica onde hoxe está emprazada a catedral de Ourense. Segundo a lenda, un bufón do rei quixo burlarse da prohibición de coller as uvas sagradas desta pérgola, alongando unha man para tomar un racimo. Mentras tal facía, o brazo íaselle convertendo en parra. O rei, airado, quixo castigar ao vasalo, mais detívoo o bispo, alegando que non impuxese o seu castigo cando Deus xa o fixera. Finalmente, o bufón obtivo o perdón divino.

Por outra parte, a palabra “lobio”, que significa emparrado, conservada en topónimos galegos, coma o Lobios de Sober, é de orixe sueva, polo tanto incorporada ao noso acervo lingüístico na ápoca do reino suevo de Galicia (do 410 ao 585, continuando o reino baixo dominio visigodo ata 711).

Outro dato que apoia a hipótese da expansión do viñedo en Galicia en época sueva (s. V - VI) é que as variedades de vide galegas están relacionadas xeneticamente coa zona do Rin e co este de Europa.

No século VII está documentado o tráfico marítimo entre Galicia e Bourdeaux, zona vitícola, pero sen evidencias de comercio de viño.

De mediados do s. VIII, os documentos relativos ás fundacións de Odoario refiren que segundo se fundan vilas e igrexas se prantan viñedos e pomares. Estes documentos son problemáticos polas frecuentes interpolacións que sufriron, mais estes datos sobre o cultivos de vides e mazairas poden considerarse válidos, pois non habería interese ningún en falsificar tales informacións. Nesta época pódese supoñer o inicio do cultivo vitícola na Ribeira Sacra, impulsado polos bispos de Lugo, que “colonizan” esta zona.

A partir de aquí, unha historia do viño en Galicia dende a Idade Media xa non se pode facer apoiándose na paleobotánica, pois no noso país non houbo tradición de aplicar as técnicas paleobotánicas máis aló da época romana.

- PRODUCIÓN SEGURA DE VIÑO EN GALICIA DENDE O S. IX E GRAN EXPANSIÓN DO VIÑEDO DENDE O S. XI

No s. IX – X a documentación constata que o viñedo está implantado en todas as zonas vitícolas de Galicia. Un exemplo é o documento da fundación de Santo Estevo de Atán, en Pantón, do ano 816, que di que cando se funda o mosteiro se plantan tamén viñas e maceiras.

Os documentos do s. X permítennos saber que hai un equilibro entre o pomar e o viñedo nas transaccións, sobresaíndo o primeiro ata mediados de século e comezando a aumentar o viñedo a finais de século ata a súa gran preponderancia no século XI. Tamén as compravendas que se pagan en especie amosan a preponderancia do viño (80% dos casos) como medio de pago, desaparecendo a sidra da documentación dende o s. XI, aínda que non as mazairas.

Así, o viño convírtese nun produto valorado comercialmente, estando na base do desenvolvemento de núcleos urbanos no s. XII.

Sempre se vinculou aos mosteiros, sobre todo aos do Císter, este impulso do cultivo do viñedo, aínda que hai que matizar isto, valorando a iniciativa do propio campesiñado na produción vitícola. Certo é que os mosteiros cobraron rendas en viño, fomentando a súa produción, tanto para usalo na Eucaristía e consumilo nos refectorios como para comerciar con el.

- O VIÑO: PRODUTO COMERCIAL GALEGO POR EXCELENCIA ENTRE OS S. XIII AO XV

Dos s. XIII ao XV intensifícase a plantación de viñedo no en todas as zonas vitícolas galegas, chegando a ser no Ribeiro case un monocultivo, onde no s. XV a vide ocupa un 80% da superficie cultivada.

A partir de 1380, pasada a peste negra, a expansión comercial galega coincide co fomento do cultivo do viñedo. Na documentación de foros e arrendamentos (datos da zona do Ribeiro) mencíonase a sutitución de soutos por viñas, aínda que é máis corrente que o viñedo gañe terras de monte e leiras de cereais, pois viñedo e o souto sempre se complementaron, con ambos produtos ben valorados, así coma polo uso das pólas de castiñeiro para a viña e da súa madeira para facer barricas.

É difícil documentar as prácticas agrícolas, pois o único recollido nas fontes documentais é o produto desas actividades; en función do valor que se lle dá a cada produto e das fincas que se venden, compran ou arrendan deducimos o “mapa” agrícola.

Tradicionalmente foi atribuído ao asentamento do Císter en Galicia, a partir de mediados do s. XII, a introdución de melloras técnicas no cultivo do viño e de novas variedades, aínda que non existe documentación para poder afirmar tais extremos; o único que podemos facer é deducir a influencia que no mundo vitícola galego puido ter Borgoña, zona produtora de viños de calidade con viticultura ben documentada dende o s. IV, coa influencia franca en Galicia dende finais do s. XI (chegada de Afonso Reimúndez e Afonso Enríquez, de monxes de Cluny e instalación de artesáns e comerciantes francos nas vilas do Camiño de Santiago). Non sen desbotar a importancia dos mosteiros – non só dos do Císter – no impulso ao cultivo do viño, o profesor Francisco Javier Pérez, na súa maxistral exposición O viño e os mosteiros do Ribeiro medieval [curso: A Cultura do Viño na Idade Media], puxo acento no saber popular en canto ao cultivo vitivinícola, documentado, como dixemos, en Galicia moito antes da expansión do Císter, legado que os mosteiros recolleron. Ademais, o profesor sinalou que no impulso comercial galego de finais do s. XIV, onde o viño ocupa un papel central, foi moito máis importante a iniciativa da burguesía cidadá cá a dos mosteiros, malia que a conservación da documentación é moi desigual e sobreabunda a dos centros monásticos sobre a dos arquivos da nobreza galega, dispersos por Castela, onde invertiron e construíron os seus pazos os nobres galegos dende o s. XIII.

Hai poucos datos sobre as especies de uva cultivadas e sobre o viño producido en Galicia. Só podemos saber que se cultivaba branco e tinto e que, no caso do Ribeiro, o branco é o máis mencionado nos documentos do s. XIV e XV.

O aprecio polos bos caldos e o xurdimento de toda unha cultura enolóxica a finais da época medieval está en relación co ascenso da burguesía e a necesidade creada de distinción das bebidas de prestixio das populares.

Nos momentos finais da Idade Media, o viño de misa, antes tinto, en clara analoxía co sangue de Cristo, cambiouse polo branco quizais por qué, como di Francisco Xabier Castro Pérez, o pobo xa aceptaba a abstracción de que o que se consagraba era sangue de Cristo e non era tan importante a color do líquido; quizais tamén porque dende o s. XIII a comuñón deixo de ser administrada aos laicos baixo as dúas especies.

Tamén a fin da Idade Media é a época de decadencia do emparrado, dos “lobios”, sustituído xeralmente polo estacado, achegando máis os acios á terra.

- O VIÑO EN GALICIA ENTRE OS S. XVI E XIX

Xa na época chamada moderna (s. XVI – XVIII), o comercio interno de viño foi importante en Galicia, sendo o mercado dos viños do Ribeiro a zona compostelá, coma na Idade Media, e para os da Ribeira Sacra Lugo, concentrándose a maior parte das ventas na época do San Froilán.
A gradación do viño nos s. XVIII – XIX non era superior a 8%, do que se pode inferir que tamén anteriormente o viño sería igualmente frouxo; ademais, en moitos casos a uva soía misturarse con outras froitas para os caldos de consumo diario. Con todo, a bebida popular no Antigo Réxime non era o viño, produto caro, moito máis nos lugares sen produción local, senón a sidra.
O viño era valorado tamén como bebida espirituosa que axudaba a afrontar as duras tarefas campesiñas, aínda que cómpre sinalar que no caso das mulleres só era tolerado que bebesen na casa, e non habitualmente.

- CONLUSIÓNS PARA A NOSA RIBEIRA

No estado actual de coñecementos, non hai evidencias sobre a produción vitícola en Galicia en época romana. Polo tanto, o suposto consumo de viño de Amandi polos "césares" romanos só é unha lenda, xurdida dunha mala interpretación histórica.
Na chamada Ribeira Sacra podemos deducir - como para o resto de Galicia - que a vide se introduciu no s. V ou VI, estando o seu cultivo xa implantado, con seguridade, no s. IX (no 816 dátase o primeiro documento que menciona vides na zona de Lemos, no mosteiro de Atán, Pantón), e que se produxo unha gran expansión do viño, como produto comercial, dende o s. XI.
E, unha reflexión. ¿Acaso é menos digna a nosa Historia porque o Amandi non fose "viño de césares"? No viño de Amandi, no viño de toda a ribeira de Sober e das outras zonas da D. O. Ribeira Sacra, condénsase unha historia de saber agrícola e a suor de quenes con amor e esforzo sacan da terra, ano a ano, o seu zume.
A cuestión de por qué nos interesan máis as películas de romanos cá a complexa e interesante realidade que pouco a pouco imos desentrañando - ou descubrindo, escoitando ou lendo a investigadores que xa teñen moito traballo feito sobre o tema do viño en Galicia - é outro asunto, relacionado coa mecánica de ver todo con ollos de consumidor, e será que ao consumidor lle interesa máis a Roma imperial imaxinada que unha comarca campesiña da Romania pero, como deixou dito Kant, “cómpre distinguir aquilo que ten dignidade do que só pode ter valor”. Ollo! Que non houbese viño na época romana na chamada Ribeira Sacra non quere dicir que non fose importante nesta zona o proceso de Romanización, con múltiples vilas romanas, castros romanizados e asentamentos tan importantes coma Castillón, Proendos ou San Vicente.

O viño foi sempre símbolo de civilización en distintos sentidos: para Roma beber viño era o civilizado, fronte ás outras bebidas fermentadas dos “bárbaros”, era o sangue de Cristo, usado para a Comuñón, beber viño de calidade era símbolo de distinción da burguesía ascendente tardomedieval, foi considerado sangue da terra dende antes do Cristianismo, e así os nacionalismos da “primavera dos pobos”, na Europa decimonónica, consideraron o viño un dos elementos máis representativos dun país…

Hoxe, na Ribeira Sacra, o viño é goce de vivir, gusto pola calidade e valor comercial, sangue da nosa ribeira empenzoñada de velenos das empresas que nos colonizan que apaga as penas desta terra na periferia do primeiro mundo.

- FONTE

* Texto elaborado sobre as notas das conferencias de Pablo Ramil Rego, Anselmo López Carreira, Francisco Javier Pérez e F. Xabier Castro Pérez nos cursos citados arriba.

Segundo un estudo, a diversidade xenética dos cazadores-recolectores suxire un orixe sudafricano para os seres humanos modernos

2011-03-14T06:15:00.000-07:00

* Ler o artigo de El País (14/3/2011).

Adán y Eva se entendían a besos. (Aquí).

* Acceder á publicación do estudo: Hunter-gatherer genomic diversity suggest a southern African origin for modern humans. (Aquí).

* Información sobre o estudo na web Terrae Antiqvae. (Aquí).

Os "galego-irlandeses"

2011-01-09T05:48:00.000-08:00

* Tomado de aquí.

En Galicia existen moitos apelidos de orixe irlandesa e unha relación sementada durante séculos. Un dos episodios máis sobranceiros nesta relación galego-irlandesa é o da sublevación de Irlanda de 1601.

Ese ano, Felipe III recrutou un exército nos reinos de Galicia e Castela que enviou a Irlanda a socorrer aos irlandeses que se sublevaran contra os colonizadores ingleses e que eran apoiados polo Arzobispo de Dublín, que fora abade do convento dos franciscanos de Santiago de Compostela. Centos de galegos desplazáronse a Irlanda ao mando do Alfonso Ocampo para axudar aos rebeldes.

A maior parte do exército castelán perdeuse no oceano e foi capturada polos ingleses ao chegar a terra, mentres que a outra, a comandada por Ocampo, conseguiu xuntarse co líder rebelde, o conde O'Donnell. As tropas galegas e irlandesas fixeronse fortes en Kinsale. Alí loitaron e morreron moitos galegos. Pero os ingleses gañaron a batalla e ordenaron o desloxo da zona baixo pena de morte. Comezou entón unha "doma e castración" de Irlanda a semellanza do acontecido en Galicia séculos antes e os nobles ingleses desplazaron aos irlandeses.

Entón miles de irlandeses, acompañados polos supervivintes galegos, abandonaron a illa. Moitos deles recalaron en Galicia que os acolleu cos brazos abertos e que tanto lles semellaba a súa patria. En 1603 fundaron o colexio irlandés en Santiago. Aínda se pode observar a ascendencia irlandesa de moitos galegos nos moitos apelidos de orixe gaélica que subsisten na zona norte de Galicia.

Cadro cronolóxico - Quattrocento en Italia

2010-12-09T12:42:00.000-08:00

visita virtual á cova de Lascaux

2010-11-22T05:25:00.000-08:00

* Acceder aquí.

cronoloxía DO NEOLÍTICO Á ROMANIZACIÓN NA PENÍNSULA IBÉRICA

2010-09-20T08:38:00.000-07:00

Cadro cronolóxico xeral do s. XVIII.

2010-09-06T04:03:00.000-07:00

* Acceder aquí.

Cadro cronolóxico xeral do s. XVII en Europa.

2010-09-05T09:47:00.000-07:00

* Acceder aquí.

Edificios de Roma con función política, administrativa e comercial.

2010-09-02T09:09:00.000-07:00

* Acceder ao resumo aquí.

Construcións relixiosas en Roma.

2010-09-02T08:08:00.003-07:00

recursos naturais do Exipto Antigo

2010-08-25T04:12:00.000-07:00

numismática

2010-08-25T04:04:00.001-07:00

- numismática - Ciencia que estuda as moedas en todos os seus aspectos e todo o relacionado con elas.

- moeda - [segundo Delogu] - Obxeto, xeralmente metálico, fundido ou acuñado, de natureza e peso determinados, dotado dun valor legal normalizado como medida de cambio mediante a garantía dunha autoridade impresa nel.

Como obxeto arqueolóxico, as moedas posúen unha forte carga de información interna (iconografía, cronoloxía...). Ao ter indicada a ceca e a data de acuñación, ten un valor cronolóxico intrínseco, indicando un terminus post quem.

ZARZALEJOS PRIETO, MAR; "La Arqueología: disciplina científica y praxis profesional". En: Arqueología (I). UNED, 2003.

o imperio romano de Diocleciano

2010-08-20T07:33:00.000-07:00

* Fonte da imaxe: Enciclopedia Galega Universal. www.egu.es

visita virtual á Capela Sixtina

2010-08-20T06:03:00.000-07:00

Visita virtual á Capela Sixtina.
No seguinte enlace: http://www.vatican.va/various/cappelle/sistina_vr/index.html

cidades e rutas comerciais-Próximo Oriente Antigo

2010-08-01T15:00:00.000-07:00

Guerra dos Trinta Anos.

2010-06-04T09:18:00.000-07:00

Esquema sobre a Guerra dos Trinta Anos (1618 - 1648), feito a partir da seguinte bibliografía, que é a recomendada para a asignatura na UNED, unida ao libro de Luis Ribot, Historia del Mundo Moderno, da editorial Actas.

- FLORISTÁN, A (coord.) – Historia Moderna Universal. Ariel Historia.

- MUNCK, THOMAS. – La Europa del s. XVII. 1598 – 1700. Akal.

- BERGIN, JOSEPH. – El siglo XVII. Editorial Crítica.

- BENNASSAR et alii. – Historia Moderna. Akal.

- KINDER, H & HILGEMANN, W. – Atlas Histórico Mundial (I). Ed. Itsmo.

* En castelán.

cronoloxía - Península Ibérica 1031-1284

2010-02-08T03:12:00.000-08:00

Descargar aquí.

cronoloxía - Península Ibérica 711-1037

2010-02-08T03:07:00.000-08:00

Descárgar aquí.

cronoloxía - Península Ibérica 410-711

2010-02-04T03:10:00.000-08:00

Do Reino Suevo de Galicia á desintegración do Reino Visigodo.
cronoloxía aquí

cronoloxía OS REIS DE GALICIA

2010-01-28T05:01:00.000-08:00

Os reis de Galicia dende o 410 ao 1504 aquí, ou premendo na imaxe.

Un mundo inxusto.

2010-01-22T08:48:00.000-08:00

Un mundo inxusto.

Publish at Calaméo or browse others.

*** Actualización dos datos que aparecen no texto ***

- Poboación mundial (ano 2009) - 6.800 millóns
[Estimación para 2011 - 7.000 millóns]
- Poboación dos países ricos (ano 2009) - 1.200 millóns (17,6 %).
- Poboación dos países empobrecidos (ano 2009) - 5.600 millóns - (China - 1.300 millóns) - (83%).
- Taxa de crecemento anual da poboación - 1,2 %.
* Norte - 0,2% / Sur - 1,4 %
- Taxa de fecundidade - 2, 6
* Norte - 1,7 / Sur - 2,7 (Países máis pobres: 4,6)
- Envellecemento da poboación nos países desenvolvidos. Estímase que en 2050 os países máis desenvolvidos só conten co 11% da poboación con idades comprendidas entre 15 e 24 anos.
- Valores medios de mortalidade infantil -
* Países máis desenvolvidos - 6%o / Países menos desenvolvidos - 50%o.

Fontes:

- Population Reference Bureau (http://www.prb.org).
- United Nations (http://www.un.org/es).
- PNUD (http://www.undp.org/spanish).

Asignatura: Xª DOS GRANDES ESPAZOS MUNDIAIS (I)

Os emires omeias de al-Andalus.

2010-01-21T15:48:00.000-08:00

O emirato omeia de Córdoba é un espazo político musulmán na península Ibérica entre os anos 756 e 929, que abarcaba todo o territorio desta, excepto Galicia. Os límites entre ambas entidades político-xeográficas – Galicia e al-Andalus – estaban marcados polas serras de Aralar e Urbasa (sendo a zona vasca de Galicia), o río Douro, o Tormes e o Texo dende a desembocadura do Alagón ata a costa (pertencendo Satarém e Lisboa a al-Andalus).

Tras o dominio musulmán da península Ibérica entre o 711 – 716, favorecido pola descomposición do estado visigodo, no contexto da expansión da dinastía omeia de Damasco polo norte africano, configúrase no occidente europeo un espazo de poder islámico, al-Andalus, dependente do califato omeia, que basa o seu control do territorio no pacto ca aristocracia local (cristiá ou muladí) e no mantemento da estrutura eclesiástica como medio de control social, sendo os gobernadores musulmáns os xefes da Igrexa hispana. O emirato andalusí padece o problema do enfrontamento entre os grupos de conquistadores establecidos na península (bereberes, yemeníes e qaysíes; sirios dende 741) polo reparto de terras.

No ano 750 os omeias de Damasco son derrocados por unha revolta social e relixosa que provoca o ascenso dos abasís, clan rival. Os omeias fuxidos da matanza abasí, dirixidos por Abd al-Rahman, acoden a al-Andalus e, a través das antigas clientelas sirias dos omeias establecidas alí, pretenden que o príncipe omeia sexa recoñecido como emir andalusí polo gobernador de Zaragoza, al-Sumayl, da tribu dos qaysí; ante a negativa deste, os omeias rompen a alianza cos qaysís (tribos do norte de Arabia) e co apoio dos iemenís (tribos do sur de Arabia) proclaman emir en Córdoba a Abd al-Rhaman no ano 756. Este establecemento no occidente do Mediterráneo dun emirato independente do poder central do Islam, instalado en Bagdad dende 762, é posible pola incapacidade dos abasíes de intervir militarmente en al-Andalus ó carecer de bases seguras no norte de África, dominada polas tribus bereberes; mais, a independencia política non exclúe a relación comercial, relixiosa e cultural co oriente islámico, acentuada dende Abd al-Rahman II (822 – 852), co recoñecemento da independencia cordobesa por Bagdad.

O poder dos emires omeias en al-Andalus enfróntase cas resistencias ó centralismo cordobés nas zonas gobernadas por muladís (cristiáns convertidos ó Islam), relacionadas con conflictos sociais polo aumento dos impostos e o favoritismo dos omeia polos musulmáns inmigrados fronte ós hispanos conversos. En política exterior, al-Andalus establece alianzas con Bizancio, constatadas polo intercambio de embaixadas, con quen tén en común o inimigo abasí, e debe facer fronte á ameaza das incursións vikingas e ó control franco de Cataluña. As relacións con Galicia oscilan entre a colaboración e a aceptación da vasalaxe dos reis galegos con respecto a Córdoba e o enfrontamento, apoiando os galegos as revoltas muladís.

O primeiro emir cordobés independente, Abd al-Rhaman I (756 – 788), reorganiza o exército andalusí, confiando o seu mando a clientes omeias de probada fidelidade. Con este exército, base do seu poder, sofoca as rebelións de iemenís e qaysís, aliados agora ós abasís, dos anos 763, 766 e 774. Ademais, os bereberes jarichitas sublévanse contra Córdoba, dominando a zona entre o Texo e o Guadiana entre 766 e 776. No norte, Carlomagno, que entraba na península a petición do gobernador zaragozano Sulayman ibn al-Whahid, que pretendía formar unha coalición entre Barcelona, Huesca e Zaragoza contra Córdoba, é derrotado polos montañeses en Roncesvalles (778); Zaragoza é tomada polas tropas emirais, pero o secesionismo continúa na zona, o que explicaría a entrega de Girona, Urgel e Cerdaña ós francos.

Durante o goberno do primeiro omeia ten lugar o concilio de Sevilla do 784, que acepta a doutrina adopcionista de Elipando de Toledo (Cristo como fillo adotivo de Deus en canto á súa natureza humana), provocando a afirmación da ortodoxia antiadopcionista no reino galego, e con ela, a ruptura da primacía de Toledo sobre a Igrexa hispana, apoiada por un sector político contrario á colaboración con Córdoba e favorable ó imperio franco.

Hisham I (788 – 796) consolida o dereito coránico, adoptando a codificación malequí como texto oficial e único para os xuristas peninsulares, por influencia de alfaquís (expertos en xurisprudencia islámica) desta escola xurídica.

Baixo Al-Hakam I (796 – 822) aumentan os enfrontamentos cos francos no noreste e as sublevacións internas, obrigando a unha suba de impostos que é causa de revoltas sociais, alentadas polos alfaquís. As dificultades en al-Andalus coinciden co afianzamento da monarquía galega en Oviedo.

En 797 unha rebelión en Toledo é reprimida duramente polo muladí Amrús, enviado por Córdoba, que non impide novos brotes secesionistas na zona en 811 e 829, ca rebelión do ferreiro Hashim. É Amrús tamén, valí de Huesca, quen reprime unha revolta en Zaragoza mais, á súa morte, en 812, os banu Qasi, independentes practicamente na zona antes dos omeia, aliados dos pamploneses, rebélanse contra Córdoba e toman Pamplona, ocupada polos francos, en 816.

Os muladíes de Mérida mantéñense sublevados contra Córdoba entre 805 e 813, ós que se alían os cristiáns emeritenses e os bereberes de Lisboa.

Na propia Córdoba fora abortada en 805 unha conxura dos nobres e os alfaquíes contra o emir por causa dos impostos que, según eles, eran ilegais; a dura represión e o recurso ó mercenariado cristián como guardia persoal aumentou o descontento, lanzando os alfaquíes unha campaña axitadora contra o emir denunciando a súa vida pouco acorde co Corán que estallou no motín de artesáns e comerciantes do Arrabal de Secunda no 818, duramente reprimida.

Tras as dificultades de Al-Hakam, o emirato de Abd al-Rhaman II (822 – 852) é un periodo de maior estabilidade, de centralización administrativa e prosperidade económica, que se reflexa na auxe das construccións públicas. O novo emir busca a alianza cos alfaquís, reducindo o nivel de tolerancia cara os cristiáns, o que provocou dúas tendencias na comunidade mozárabe: a imitación da cultura árabe (maioritaria) e a actitude fanatizada, defensora do martirio, que se reforza ca decapitación pública do clérigo Perfecto por insultar a Mahoma en 850 e ca condena do martirio no Concilio de Toledo de 852.

Abd al-Rhaman enfronta conflictos secesionistas en Toledo, que é practicamente independente dende a rebelión de Hashim (829) ata 837, Mérida, de novo protagonizado por bereberes e muladís, entre 828 e 834, e a revolta de Musa, xefe dos banu Qasi, en Tudela, que se mantén independente, co apoio navarro, entre 842 e 859.

En 844, o saqueo normando de Gijón, Lisboa e Sevilla, leva á colaboración entre al-Andalus e Galicia contra os vikingos e á creación dunha flota andalusí para a defensa costeira, que permite a conquista das Baleares en 848. O apoio de Musa contra os normandos fortalece a súa independencia fronte a Córdoba, mais nunha nova incursión daqueles en 858, que fan prisioneiro ó rei navarro sen que Musa lle preste axuda, racha a súa alianza con Navarra, que o derrota xunto con Galicia en Albelda no 859, aínda que o secesionismo na zona continúa baixo Muhammad I.

Con Abd al-Rhaman II aumenta a arabización de al-Andalus pola gran afluencia de científicos, literatos e personaxes cultos de Oriente, que sustitúen ós mozárabes na administración do emirato.

Ante o fracaso da política represiva de Abd al-Rhaman II contra os cristiáns, Muhammad I (852 – 886) busca o entendemento con estes, liberando ós dirixentes mozárabes detidos polo anterior emir, que persisten no seu fanatismo, dirixidos por Euloxio de Córdoba. Ante o fracaso deste acercamento, Muhammad I ordena a execución de Euloxio en 859; ademais, establece a obriga de conversión ó Islam para os funcionarios emirais, o que provoca a emigración mozárabe cara o norte.

As rebelións secesionistas do goberno de Muhammad teñen en común o apoio galego.

En 852 prodúcese un levantamento en Toledo, apoiado por Galicia. A pesar de ser derrotados polo poder emiral os toledanos e o exército de Gatón do Bierzo que enviara Ordoño I na batalla de Guadalcelete (854), as sublevacións na zona repítense en 876, 886 e 888. No 868 sublévase en Mérida Ibn Marwan, “o galego”, quen, derrotado e integrado no exército emiral, logra fuxir e facerse forte na zona de Badajoz hacia 874, derrotando as tropas emirais en 876 ca axuda de Afonso III. En 877 Marwan abandona Badajoz e refúxase en Galicia, pero volve novamente en 884, manténdose el e os seus fillos independentes de Córdoba ata 929.

Con Al-Mundir (886 – 888) prodúcense unha nova rebelión en Toledo en 888, apoiada polos bereberes de Santaver, os banu Qasi e Galicia, manténdose a cidade independente de Córdoba ata 912 a causa dos problemas que para o poder emiral plantexaba a rebelión de Umar ibn Hafsún en Bobastro, que aglutina as protestas muladís da zona contra os impostos, alentando outras revoltas en Jaén, no Algarve, en Sevilla e Granada.

Con Abd Allah (888 – 912) culmina o debilitamento do poder emiral; á independencia de Toledo, Badajoz e Bobastro únese a rebelión dos tuchibís en Zaragoza en 890, que se manteñen independentes ata o 937, a independencia de Pechina, constituída como república de artesáns e comerciantes, e as revoltas sociais de Sevilla e Granada, dirixidas contra a aristocracia árabe, que se afianzara no poder destas cidades co debilitamento do poder emiral, e que desemboca na independencia de Sevilla en 895.

O emir Abd al-Rhamán III logra entre 912 e 929 a pacificación de al-Andalus e proclámase califa en 929, poñendo fin á dependencia relixiosa (teórica) de Bagdad, como reacción ó movemento fatimí que pretende reunificar o Islam dende o o norte de África.

Despois da cuestionada autoridade de Córdoba durante o periodo emiral o califato representa unha época de prestixio da monarquía teocrática cordobesa, basada no poder militar, de prosperidade económica, acadada gracias ó control das rutas do ouro africano, e esplendor cultural.

BIBLIOGRAFÍA

- MARTÍN, J. L; La España medieval. Historia 16.

Os loiros omeias

2010-01-12T12:26:00.000-08:00

Segundo o poeta e filósofo Ibn Hazm "os omeias eran todos loiros, por herdanza das súas nais, e esta cor veu a ser neles conxénita".

Existía un activo mercado de escravos no centro e este europeo*, fornecedor de soldados para o exército califal cordobés do s. X e inicios do XI e de eunucos e mulleres para o harén.

* A palabra escravo deriva, precisamente, de eslavo; na al-Andalus califal (929 - 1031) denominábase eslavos a todos os escravos procedentes do este de Europa, pasando logo o termo a designar a todos os escravos europeos ao servizo do califa.

De:
- MARTÍN, J. L; La España medieval. Historia 16.
- LEWIS, BERNARD; Los árabes en la historia. Edhasa.

Inb al-Jatib

2010-01-12T10:29:00.000-08:00

Poeta, escritor, historiador, médico e filósofo nacido en Loja, Córdoba. 1313 - 1374.
Vida e obra aquí: interesante artigo titulado Ibn Al-Jatib, el polígrafo insomne.

arte grega antiga: ESCULTURA (a)

2010-01-06T09:30:00.000-08:00

Evolución da figura masculina na estatuaria grega (en castelán).
Ver aquí.

A predilección pola figura masculina na estatuaria grega é reflexo dunha sociedade antropocéntrica e androcéntrica.
A través dos tipos escultóricos masculinos podemos rastrexar a evolución dos modelos político-sociais do mundo heleno, dende a sociedade aristocrática do periodo arcaico (kouroi) ata os réximes das monarquías helenísticas (retratos de soberanos), pasando polo momento de esplendor da polis democrática (esculturas de tiranicidas, alegorías de fazañas cidadás nos templos, etc).

introdución ao RENACEMENTO

2009-12-26T14:53:00.000-08:00

Introducción al Renacimiento

Publish at Calaméo or browse others.

Sobre o sistema Bach

2009-12-06T05:15:00.000-08:00

Coñécese por "sistema Bach" o "réxime" político do Imperio Austríaco de Francisco Xosé (1848 - 1916) instaurado tras as fracasadas revolucións democráticas e nacionalistas de 1848, tomando o nome de Alexandre Bach (1852 - 1859), ministro do Interior.O "sistema Bach", oposto ao constitucionalismo, caraterizouse polo centralismo, o reforzamento do exército e a policía, a alianza ca Igrexa católica e o impulso a comercio, industria e transportes.
Un liberal da época dixo do "sistema Bach" que consistía en:

... un exército en pé de soldados, un exército sentado de funcionarios, un exército axeonllado de curas e un exército reptante de soplóns.

De:
- PALMER & COLTON; Historia Contemporánea. Akal, 1980.

Sobre as mulleres vikingas

2009-11-30T00:45:00.000-08:00

O poeta musulmán Tamman ibn Alqama cita a un dos embaixadores andalusíes en terras vikingas, al-Gazal, que conta que oíu da raíña vikinga o seguinte:

... os celos non existen nos nosos costumes. Entre nós, as mulleres non están cos seus maridos senon mentras que elas non o teñen a ben, e unha vez que os seus maridos deixaron de agradarlles, abandónanos.

De:
- MARTÍN, J. LUIS. La España medieval. Historia 16.

Intro: historia medieval s. VIII - XI.

2009-11-29T15:39:00.000-08:00

Introducción á historia da Idade Media da Península Ibérica (s. VIII - XI). Ver aquí.
Tema 5 da asignatura Historia Medieval de España.

*** ERRATAS ***

- No epígrafe Marwan II di califato onde debería dicir emirato.
- Final do Emirato de Córdoba: 929, non 912.
- Reinos de Taifas: 1031, non 1035.

Reforma relixiosa de AKHENATON

2009-11-24T08:09:00.000-08:00

ROMÁNICO - Arquitectura

2009-11-10T07:24:00.001-08:00

Percorrido pola Europa románica.

Publish at Calaméo or browse others.

ROMÁNICO - Introdución

2009-11-10T07:17:00.000-08:00

Arte románica (introducción).

Publish at Calaméo or browse others.

PINTURA E MOSAICO EN GRECIA

2009-09-03T08:55:00.000-07:00

Pintura e mosaico en Grecia: esquema. Aquí (en castelán; con láminas).

Bibliografía

· GUIRAL PELEGRÍN, Carmen y ZARZALEJOS PRIETO, Mar. Arqueología (I). Uned, 2003.

CRONOLOXÍA: MESOPOTAMIA

2009-09-03T08:37:00.000-07:00

Cadro cronolóxico: Mesopotamia do V milenio A. C. ata os pobos do mar.
Un clic acó.

CRONOLOXÍA: EXIPTO

2009-09-03T08:11:00.000-07:00

Cadro cronolóxico sinxelo para orientarse nos V milenios anteriores á nosa era no Antigo Exipto.
Un clic aquí.

ANATOLIA, SIRIA, FENICIA, IRÁN

2009-09-02T08:41:00.000-07:00

Cadro cronolóxico xeral sincrónico de Anatolia, Siria, Fenicia e Irán, do V milenio A. C. ata o inicio da nosa era.
Un clic acá.

ARTE PALEOCRISTIÁ

2009-06-27T09:35:00.000-07:00

Arte Paleocristiá.

Publish at Calaméo or browse others.

ARTE OCCIDENTAL NO CRISOL

2009-06-26T11:25:00.000-07:00

Arte Occidental no Crisol (s. V - VIII)

Publish at Calaméo or browse others.

Introducción: Historia Moderna.

2009-06-26T11:10:00.000-07:00

El nacimiento del Mundo Moderno a finales del s. XV.

· EL DESPERTAR DE EUROPA
De 1450 a 1490 Europa vive una coyuntura económica favorable.
- Restablecimiento de la paz.
- Repoblación y reconstrucción tras las guerras del s. XIV y comienzos del XV (Guerra de los Cien Años entre Francia e Inglaterra: 1336 – 1453).

> Aumento de la población – Recuperación de los nacimientos, que habían descendido hasta situarse por debajo de las defunciones en 1348 (peste negra) y durante los momentos de rebrote de la peste.
En la segunda mitad del s. XV, la paz y el retroceso de la peste permitieron la repoblación de hábitats abandonados y la puesta en cultivo de los campos.
* Reconstrucción de los campos.
- Roturaciones.
- Primacía del cereal, aunque hay una mayor diversificación de los cultivos (impulsada por la actividad artesanal), como la vid y plantas industriales.
- Impulso de la ganadería.
> h. 1480 /1500 se alcanzaron los niveles de desarrollo de finales del s. XIII, asegurando la subsistencia de la población.
* Renovación del artesanado.
- Textil.
- Metalurgia (instalación del alto horno, mejoras del soplete hidráulico).
- Vidrio.
- Pólvora.
- Sal.
- Imprenta.
* Reanudación de los intercambios.
* Crecimiento de las ciudades.

· AFIRMACIÓN DE LOS ESTADOS
* Variedad de formas de poder (s. XV).
· Sacro Imperio.
· Papado.
· Monarquías feudales (electivas o hereditarias, con mayor o menor influencia
de los “grandes”.
· Repúblicas.
* Refuerzo de la autoridad (de la Monarquía, del Papado…) durante el s. XVI.
El Príncipe – MAQUIAVELO – Ensalza la conquista del Estado por el hombre de guerra, que conserva en provecho propio la autoridad que ha sabido mantener contra los peligros exteriores o la instalación en el poder de los dueños del juego económico.
- Reducción de los obstáculos al poder del Estado.
* Disminución del poder de los nobles.
* Menosprecio de los órganos representativos (convocatorias con menor frecuencia).
* Mayor control de los cuerpos sociales.
- Creación de los medios del Estado.
* Consolidación y especialización del Consejo del Rey.
Separación entre atribuciones políticas (Consejo Privado) y jurídicas
(Audiencias, Cámara Estrellada, Gran Consejo). Control de la elección de consejeros.
* Multiplicación de los representantes del poder.
* Búsqueda de recursos regulares.
Perfección de la gestión de los bienes del soberano y de los derechos de regalía.
Adquisición de bienes.
Aumento de tasas e impuestos; se busca que no fuese necesario que estas se aprobasen por los órganos de representación.
* Creación de un ejército permanente.
Especialización de la guerra.
Mercenarios.

- BENNASSAR, B.; JACQUART, J.; LEBRUN, F.; DENIS, M.; BLAYAU, N.: Historia moderna. Akal, Madrid.

Xª GRANDES ESPAZOS MUNDIAIS (II)

2009-06-26T10:31:00.000-07:00

- Esquema - Estados da Unión India + Industrialización en Asia Meridional (castelán // 10 páxinas). Aquí.

- Esquema - PRÓXIMO ORIENTE ASIÁTICO (castelán // 18 páxinas). Premer no mini-libro para acceder.

PRÓXIMO_MEDIO ORIENTE

Publish at Calaméo or browse others.

POLÍTICA INTERNACIONAL: 1494 - 1515

2009-05-26T11:17:00.000-07:00

POLÍTICA INTERNACIONAL: 1494 - 1515

Publish at Calaméo or browse others.

CRONOLOXÍA IMPERIO ROMANO

2008-12-11T13:02:00.000-08:00

Descargar aquí.

* Con algún tema do Baixo Imperio.

Hª de Roma (Iª parte)

2008-12-02T09:37:00.000-08:00

ESQUEMAS E RESUMOS QUE FIXEN…

· CADROS CRONOLÓXICOS

- Cadro cronolóxico do mundo mediterráneo occidental dende o s. VIII a. C. ó 500 a. C. (en castelán). Descárgao aquí.

- Cronoloxía da República Romana nos s. V - IV - III a. C. Descárgao aquí.

· ESQUEMAS-RESUMO

Non che estou aló moi orghullosa de como preparei esta asignatura que, por outra parte, me gusta tanto; practicamente só usei o manual da UNED. Algúns dos esquemas poden aproveitarse, creo que son bastante claros, pero sempre baixo a óptica de que son meros esquemas de estudo para aprobar Hª de Roma pola UNED. Se lle “valen” a alguén, que lle presten.
(Pica sobre o título para descargar).

- ROMA MONÁRQUICA.
Está bastante clariño e ten mapas e cadros explicativos.

- CARTAGO.

- NACEMENTO DA REPÚBLICA ROMANA.

- A REPÚBLICA NO S. IV a. C.

- A REPÚBLICA NO S. III a. C.

- O MUNDO HELENÍSTICO. REINOS HELENÍSTICOS.

- TEMA 8: O IMPERIALISMO ROMANO. A CONQUISTA DO MEDITERRÁNEO.

- TEMA 9: LAS TRANSFORMACIONES DE ROMA. LOS CAMBIOS EN LAS ESTRUCTURAS REPUBLICANAS.

- TEMA 10: LA RESPUESTA A LOS PROBLEMAS: LAS REFORMAS DE TIBERIO Y CAYO GRACO.

- TEMA 11: MARIO, SU OBRA Y SU REFORMA. [157 – 86 a. C.]

* Bibliografía básica da 1ª parte da asignatura:

- VÁZQUEZ HOYS, Ana Mª. Historia de Roma (vol I e II). Uned.

* Os libros teñen moitas láminas moi útiles (fotos, mapas, croquis…) e esquemas de contidos que axudan ó estudo. Aportan moita información (demasiada ás veces, mesmo superflua) que, nalgúns temas está, na miña opinión, mal ordenada.

Arte Paleolítica na Península Ibérica

2008-09-30T08:26:00.000-07:00

Arte Paleolítica na Península Ibérica: esquema-resumo, con fotos (en castelán).
Descargar aquí.

Contido:

- Introducción á Arte Prehistórica.

- Arte rupestre paleolítica (I): métodos de datación, soportes, técnicas e temática.

- Arte rupestre paleolítica (II) na Península Ibérica.

- Interpretacións da Arte rupestre paleolítica.

- Arte moble paleolítica.

* BIBLIOGRAFÍA:
- MENÉNDEZ F., MARIO (coord); Prehistoria y Protohistoria de la Península Ibérica. Tomo I. UNED 2006.
- SANCHIDRIÁN, J. LUIS; Manual de arte prehistórico. ARIEL. 2001.

PINTURA ESQUEMÁTICA TÍPICA

2008-09-20T07:59:00.000-07:00

NEOLÍTICO-CALCOLÍTICO-BRONCE

PINTURA ESQUEMÁTICA TÍPICA

SOPORTES
Generalmente, oquedades y abrigos con iluminación solar.

TÉCNICAS
Pintura. Trazos lineales.
Color rojo; en mucha menor medida, negro y blanco. Color aplicado mediante algún instrumento que permitiera un trazo ancho: ramita, muñequilla de piel o la simple yema del dedo.
Figuras estereotipadas, técnica poco depurada, de trazado y ejecución rápida; ausencia de detalles y de perspectiva.

TEMÁTICA
· Antropomorfos
- cruciforme (en cruz griega o latina).
- en T (acéfalo) y en Phi.
- golondrina.
- ancoriforme.
- doble Y griega.
- en X.
- brazos en asa (con pene o asexuados, considerados mujeres).
- piernas en ángulo.
· Zoomorfos
- cuadrúpedos.
- pectiniformes.
· Estructuras
· Escaliformes
· Petroglifoides
- circunferencia.
- en herradura.
- espiralado.
· Puntos
· Barras
· Zigzags
· Ramiformes
· Esteliformes, soliformes o heliomorfos
· Ídolos
- oculado.
- placa.
- triangular.
- halteriforme.
· Otros tipos
- carros.
- trineos.
- barcos.

DISTRIBUCIÓN GEOGRÁFICA
Presencia en toda la Península Ibérica y sur de Francia.
Importante concentración en la mitad oriental de Andalucía, Salamanca, Ávila, Segovia y Soria.

Estaciones importantes:
- Cueva de los Letreros, Almería.
- Peñas de Cabrera, Málaga.
- Abrigo de Bacinete, Cádiz.
- Abrigo de la Laja Alta, Cádiz.
- Las Batuecas, Salamanca.
- Barranco del Duratón, Segovia.
- Monte Valonsadero, Soria.

CRONOLOGÍA
Las superposiciones de las imágenes rupestres evidencian que el Arte Esquemático Típico es posterior al Arte Macroesquemático del Neolítico Antiguo y al Arte Levantino (quizás Arte Levantino y Esquemático convivieron durante cierto tiempo).
Las analogías temáticas entre Pintura Esquemática y objetos mobiliares manifiestan que:
- casi todo el repertorio de ídolos calcolíticos fechados alrededor de mediados del III milenio a. C. encuentran su correlación parietal en determinados conjuntos de abrigos esquemáticos.
- los soliformes, zigzags y ramiformes aparecen decorando cerámicas desde el Neolítico Antiguo hasta el Bronce avanzado.
- los zoomorfos esquemáticos aparecen en arte mobiliar desde el Neolítico al Bronce.
> hipótesis de cronología para la Pintura Esquemática:
· cronología larga – del VI al II milenio a. C.
(los ídolos se pintan sobre todo en el III milenio a. C. ).
· cronología corta – del Neolítico Avanzado al final del Calcolítico.

ARTE MEGALÍTICO

2008-09-20T07:40:00.000-07:00

NEOLÍTICO-CALCOLÍTICO: ARTE MEGALÍTICO
V – III milenio A. C.

Casa da Moura, Queguas (Entrimo-Ourense).

Foto: Alfonso Campos.

PINTURAS E GRAVADOS PARIETAIS

Distintas técnicas de gravado.
Pintura de coloración vermella e negra, ás veces sobre fondo branco.
Ex. Dolmen de Dombate. – Superficie parietal enlucida cun revoco branco a base dunha mistura de caolín cun aglutinante a base de manteiga de vaca; sobre o fresco pintáronse motivos en vermello con óxido de ferro e detalles negros cunha rama vexetal queimada.

Motivos: predominio de formas xeométricas [serpentiformes, zigzags, ondulacións, cazoletas, esteliformes (ou heliomorfos)… ] sobre antropomorfos e zoomorfos.

Esquematismo.

As formas xeométricas soen cubrir a superficie do ortostato, repetindo o motivo por toda a parede. Posibles escenas: ex. Orca dos Juncais.

Cámara do Dolmen de Dombate.

Foto: José Pereira (aquí).

Distribución xeográfica
Predominio de megalitos grabados e pintados no NO (conxunto máis rico en arte parietal) e SO peninsular, aínda que hai monumentos decorados en todas as zonas con construcións megalíticas.

NE
Las Gabarras.
Cova d’en Daina.

NO – megalitismo galaico – Conxunto máis rico en arte parietal.
Alijó.
Dolmen de Antelas. – Paneis pintados en vermello e negro con motivos xeométricos.
Motivo antropomorfo con extremidades en arco. Pedralta.
Orca de Tanque.
Padrao.
Orca dos Juncais. – Escena de caza pintada en vermello na que interveñen personaxes armadas con arcos que se enfrontan a unha manada de cérvidos.
Fontao. – Zoomorfo esquemático.
Carapito I. – Esteliformes e meandros.
Escariz. – Serpentiformes.
Dombate. – Pinturas e gravados parietais en cámara e corredor e presenza de “idoliños”. Gravado denominado “A Cousa”, trazado trapezoidal de difícil identificación. Os motivos pintados son bandas reticulares en vermello que acotan espacios romboidales, perfiladas de puntos vermellos e negros sobre fondo branco.
Pedra Coberta. – Ortostatos decorados con pinturas e gravados.
Casa dos Mouros.
Espiñaredo.
Roza das Modias, Vilalba.
Parada de Alperíz, Pontevedra.
Mámoa de Braña.
Dolmen de la Santa Cruz, Cangas de Onís, Asturias.
Peña Tu, Asturias. – “Estatua-estela” antropomorfa non exenta ubicada nun afloramento rochoso que domina o territorio, actuando de punto referencial da necrópole tumular de Sierra Plana. Antropomorfo decorado por bandas de triágulos coa silueta dunha arma ao lado. [Motivo similar ao presente en menhires de Sejos, Cantabria]. [Posiblemente adscrito ao Calcolítico].

Interior peninsular.
El Moreco, Burgos. – Figuras humanas en vermello.
Cubillejo de Lara. – Zoomorfos e motivos xeométricos.
Azután y La Estrella, Toledo.

SO
Anta Granda de Zambujeiro.
Nora Velha.
Vega del Guadancil.
Granja de Toniñuelo.
Huerta de las Monjas.
Los Millares. – Referencias a grabados e pinturas vermellas sobre fondo branco nalgúns monumentos.

“IDOLIÑOS”- Presentes no conxunto galaico de monumentos megalíticos.
Pezas de pedra de bulto redondo atopadas en monumentos funerarios megalíticos. De tipoloxía variada, dende meros cantos rodados a pezas de aspecto antropomorfo.
Ex. Idoliños de Dombate.

ESTELAS
Estelas: laxas decoradas por unha cara.
Ex. Sepulcro Moreno-3, necrópolis de Fonelas, Granada.
– Antropomorfo enmarcado por liñas en zigzags.

MENHIRES
Estatuas menhir: obxeto de tendencia escultórica con decoración por case toda a superficie.
Lapa de Gargantáns, Moraña, Galicia.

Pedra Chantada, Vilalba, Galicia.
Pedra de Cristal, Ribeira, Galicia.
Marco da Pena Longa, Sober, Galicia (aquí).
Sejos, Cantabria.
Navalcán, Toledo. – Peza granítica de metro e medio de altura decorada por medio de incisións e baixorrelevos, de forma fálica. Motivos: serpentiforme vertical, cazoletas e outros.
Guadalperal, Cáceres. – Estatua de 2 m atopada na entrada da cámara do monumento megalítico homónimo, con liñas serpentiformes gravadas e cazoletas.
Soto, Huelva. – Antropomorfos, serpentiformes, armas…

A Arte Megalítica é unha arte funeraria. A iconografía megalítica reflexaría unha mitoloxía de tránsito entre vida e morte coa figura humana como protagonista (a pesares do predominio numérico das formas xeométricas): estelas, “idoliños”, menhires no interior e exterior dos monumentos, que serían elementos protectores da tumba.

BIBLIOGRAFÍA

- Menéndez Fernández, Mario (Coord.); Prehistoria y Protohistoria de la Península Ibérica. Tomo I. UNED. 2006. [Arte Postpaleolítico: Martí Mas Cornellà.]
- Menéndez Fernández, Mario (Coord.); Prehistoria y Protohistoria de la Península Ibérica. Tomo II. UNED. 2006. [Arte Postpaleolítico: Martí Mas Cornellà.]
- DE LA PEÑA SANTOS, ANTONIO; Galicia. Prehistoria, castrexo e primeira romanización. A NOSA TERRA. 2003. [A este libro pertencen os entrecomillados].
- SANCHIDRIÁN, J. LUIS; Manual de arte prehistórico. ARIEL. 2001.

Interesante!!!

Cículos líticos e pedras fincadas de Galicia en
http://onosopatrimonio.blogspot.es/tags/pedrafitas/
Imaxes da pintura do megalitismo galego en

http://www.pangalaica.com/megalitismo/galego/pintura.htm

NOTAS SOBRE "Xª DE ESPAÑA"

2008-09-16T04:26:00.000-07:00

* Se algo aprendín en Xª Física de España é que non ten sentido ningún, nin desde o punto de vista do relevo, nin do clima, nin do estudo das augas, nin da bioxeografía a diferenciación entre os estados español e portugués. Polo tanto, sería desexable estudar Xª Física da Península Ibérica no primeiro cuadrimestre.
As unidades didácticas desta asignatura (de Tomás Franco Aliaga) son moi didácticas (redundancia) e aproveitables, e no foro de debate o Equipo Docente atende as consultas rapidamente. Unha pega: moitos topónimos galegos aparecen deturpados.
As asignatura é algo complicada, pois hai que comprender ben e memorizar bastantes termos e conceptos.
Os mapas son do foro de debate da asignatura (ano 2007/2008), colgados polo equipo docente.
A guía para comentar un climograma é a que elaborei e utilicei eu para o exame.

CLIMAS - ESTADO ESPAÑOL

2008-09-16T04:23:00.000-07:00

LAGOS E HUMIDAIS - ESTADO ESPAÑOL

2008-09-16T04:19:00.000-07:00

BIOXEOGRAFÍA

2008-09-16T04:06:00.000-07:00

ARTE POSTPALEOLÍTICA P. Ibérica (I)

2008-09-16T04:04:00.000-07:00

- EPIPALEOLÍTICO: ARTE LINEAL GEOMÉTRICO
7.000 – 5.000 A. C.

PLAQUETAS DE LA CUEVA DE LA COCINA, Valencia.

Cocina II (horizonte preneolítico).
Piezas mobiliares de pequeñas dimensiones, de formas irregulares aunque con un alto componente de piezas trapezoidales y ovales, decoradas.
Motivos geométricos: haces de trazos rectilíneos a veces en estructura radial o en bandas, colocadas a ambos lados de un grupo de líneas que actúa de eje central. Los motivos se expanden por todo el campo disponible de la pieza.
Técnicas: grabado y algunas superficies coloreadas en rojo.

- PRIMER NEOLÍTICO: ARTE MACROESQUEMÁTICO
1ª mitad del V milenio A. C.

SOPORTES, TÉCNICAS Y TEMAS

· Arte rupestre; pequeños abrigos calcáreos iluminados con facilidad por la luz diurna.
Los motivos, de gran tamaño, abarcan toda la superficie del covacho o la zona central o más destacada de éste.

· Técnica: pintura, de tonalidad roja oscura, de textura densa; aplicada tal vez con una especie de muñequilla, lo que produce un trazo muy ancho.

· Temas muy estereotipados.

- ANTROPOMORFOS
Figuras humanas asexuadas.
Sujeto de visión frontal creado con un grueso trazo vertical plasmando el cuerpo, en cuyo extremo superior se adosa un gran círculo para indicar la cabeza; algunas imágenes poseen brazos que en casi todas las ocasiones dirigen hacia arriba en actitud “orante”; en el caso de representarse las piernas, éstas suelen estar curvadas desde el arranque hacia arriba. En algunos ejemplos, de las cabezas y de las extremidades surgen pequeñas líneas radiales.
Ej. Figuras humanas del Plà de Petrarcos.

- SERPENTIFORMES
Ej. Serpentiformes de La Sarga.
- PUNTUACIONES Y BARRAS
Siempre asociadas a individuos y serpentiformes.

DISTRIBUCIÓN GEOGRÁFICA

Zona en torno al Cabo de la Nao (Valencia).
La Sarga de Alcoi. – 3 abrigos. Serpentiformes y antropomorfos subyacentes, en uno de los abrigos, a varias figuras de claro estilo y temática levantina.
Coves Roges.
Barranc de Famorca.
Covalta.
Racó de Sorellets.
Plà de Petrarcos. – Cuatro abrigos aparecen muy próximos, delimitando tal vez una composición alrededor de una gran piedra que se eleva del piso varios metros. Antropomorfos simples, serpentiformes, gran antropomorfo “orante”.
Barranc de Benialí.
Barranc de l’Infern. – Antropomorfos geminados “orantes”.

CRONOLOGÍA

Constatación de que el arte denominado Macroesquemático es anterior al Levantino (aparece infrapuesto a imágenes típicamente levantinas).
Arte rupestre Macroesquemático: análogo a las representaciones en cerámica cardial (antropomorfos “orantes”).
> Arte Macroesquemático datado en el Neolítico Antiguo (1ª mitad del V milenio A. C.).

SIGNIFICADO

Las representaciones macroesquemáticas deben de responder a ideologías generadas en el seno de sociedades productoras, y estas sociedades campesinas desarrollan cosmogonías enraizadas con la fertilidad de los campos y la ganadería.
Las representaciones macroesquemáticas se sitúan en la zona de la Península con mayor concentración de yacimientos y más antiguos de Neolítico Cardial; además, los grandes antropomorfos están pintados en los límites externos del área ocupada por este tipo de arte parietal, y su tamaño, técnica y ubicación sobre los soportes hacen que puedan ser vistos desde bastante distancia. Monumentalización y traslación del universo ideológico neolítico al espacio con la finalidad de demarcar el territorio de los primeros campesinos frente a las comunidades del Epipaleolítico Geométrico. [El Arte Macroesquemático alcanza una corta vigencia temporal, quizás motivada por la plena y rápida neolitización de todas las comunidades de la zona].

- ARTE LEVANTINO

HISTORIOGRAFÍA

Descubrimientos de pinturas levantinas desde finales del s. XIX; pinturas que, en un primer momento se adscribieron al Paleolítico.
En 1924, E. Hernández-Pacheco defiende una fecha postpaleolítica para este arte, teoría á la que se suman investigadores como Pericot, Santa-Olalla o Almagro en contra de los defensores de una fecha paleolítica, como Breuil, Obermaier o Bosch-Gimpera.

SOPORTES

Abrigos o covachas al aire libre –representaciones visibles á la luz del día-, generalmente cerca de lugares con agua y dominando amplias panorámicas.

TEMÁTICA

Hombres (arqueros) y mujeres (con falda acampanada y pechos al descubierto). Figuras estilizadas.
Ej.
Arquero de Selva Pascuala.
Mujeres del panel de la Roca dels Moros de Cogul.

Animales (destacan: cabras, ciervos, bovinos, jabalíes, caballos). Figuras naturalistas, más o menos estilizadas. Algunos animales se representan heridos o muertos.
[Las figuras animales de las sierras de Albarracín y Cuenca son muy naturalistas y de mayor tamaño].
Hileras de huellas de animales.
Las escenas de caza son las principales.
Gran dinamismo.
Ej.
Escenas de caza de la Serra de la Pietat.
Cova de Cavalls.

Hay algunas escenas de recolección (de miel), combate o danza. [Estas escenas son más comunes en la zona meridional].
Ej.
Escena de combate de Minateda.

TÉCNICAS DE EJECUCIÓN

Figuras de pequeño tamaño.
La mayoría de los motivos se siluetearon y se rellenaron con pintura de manera uniforme (tinta plana).
Técnicas para la ejecución de figuras levantinas:
- Silueteado.
- Silueteado y relleno en parte.
- Silueteado y rallado.
- Silueteado, relleno en parte y rallado.
- Tinta plana.
- Tinta plana con silueteado más denso.
- Tinta plana incompleta.
- Silueteado y pintado a bandas, horizontales o verticales.
- Tinta plana con tendencia al trazo simple.
- Punteado o trazos discontinuos.
Colores: distintas tonalidades de rojo; negro y blanco (Albarracín y Cuenca).
La pintura fue aplicada con una pluma de ave, que posibilitaba plasmar trazos finos y prolongados (siluetas de animales, arcos…).

UBICACIÓN GEOGRÁFICA

Desde Lleida y Huesca (N) hasta Jaén y Almería (S), con límite oeste en los sistemas Ibérico y Bético. Existencia de pinturas rupestres que podrían definirse como levantinas en Huesca.
Peculiaridades geográficas.
Algunas estaciones rupestres de importancia:
- Roca del Moros de Cogul, Lleida.
- Cova del Cingle, Tarragona.
- Roca dels Moros, Calapatá, Teruel.
- Abrigo de los Recolectores, Teruel.
- Cueva de Doña Clotilde, Teruel.
- Cuevas y abrigos de Villar del Humo, Cuenca – Se caracteriza por la presencia de animales de estilo muy naturalista, generalmente estáticos, que ocupan las posiciones centrales de la mayoría de los paneles, como los grandes toros, y que salvo en contadas ocasiones no forman escenas evidentes con los motivos antropomorfos que los acompañan. (Ej. Toro central de Selva Pascuala).
- Cuevas del El Civil, Castellón.
- Cueva de Els Cavalls, Castellón.
- Minateda, Albacete.

CRONOLOGÍA

Dificultades para establecer una cronología.
El tipo de representaciones se relacionan con una sociedad de cazadores-recolectores del Epipaleolítico mientras algunas superposiciones e infraposiciones de figuras, el contexto arqueológico o las relaciones con el arte mueble (todas estos análisis con muchas dudas y complicaciones) sugieren una cronología posterior o, quizás, contemporánea, a la del Arte Macroesquemático.

INTERPRETACIÓN

Sentido narrativo de las composiciones.
Carácter religioso de los abrigos, entendidos como santuarios que tendrían un significado especial durante una secuencia temporal muy prolongada.

- ARTE DEL TAJO DE LAS FIGURAS

Arte rupestre de pinturas rojas en el extremo sur peninsular. [Cueva del Tajo de las Figuras y otras cavidades de Sierra Momia, Cádiz].
Espacio temporal prolongado: Epipaleolítico-Neolítico-Calcolítico.
Motivos: zoomorfos (cérvidos, cápridos, carnívoros, aves de laguna…), antropomorfos, puntos, manos impresas en positivo, pectiniformes, phi, esteliformes, soliformes. Contemporaneidad de figuras naturalistas y esquemáticas.
Ej. Ciervo en celo y cierva amamantando a un cervato de la Cueva del Tajo de las figuras.
Las especies y escenas plasmadas sugieren un período concreto, desde finales de la estación húmeda y durante todo el período de sequía estival (nacimiento y cría de cervatos, grullas, etc). Demuestran un gran conocimiento del medio ambiente.
Arte de las sociedades cazadoras-recolectoras del Epipaleolítico, con asentamientos temporales usados repetidamente con la finalidad de aprovechar intensiva y estacionalmente los recursos naturales, con una marcada especialización y diversificación.
Tonalidades: rojo intenso y amarillento.
El estudio de las superposiciones y yuxtaposiciones demuestran que al artista no le importaba el color sino la forma de las representaciones, que se pintaban y repintaban con un color intenso.
Las pinturas se realizaron con “pinceles” de distintos tamaños, posiblemente ramitas blandas, apuntadas y ligeramente machacadas.
Pinturas análogas a un grabado ornitomorfo realizado sobre un soporte mueble del Epipaleolítico Microlaminar en la Cueva de Nerja (una revisión reciente lo atribuye al Paleolítico Superior Final).

BIBLIOGRAFÍA:

- Menéndez Fernández, Mario (Coord.); Prehistoria y Protohistoria de la Península Ibérica. Tomo I. UNED. 2006. [Arte Postpaleolítico: Martí Mas Cornellà.]

- Menéndez Fernández, Mario (Coord.); Prehistoria y Protohistoria de la Península Ibérica. Tomo II. UNED. 2006. [Arte Postpaleolítico: Martí Mas Cornellà.]

- SANCHIDRIÁN, J. LUIS; Manual de arte prehistórico. ARIEL. 2001.

COMENTARIO DE CLIMOGRAMAS

2008-09-12T10:48:00.000-07:00

COMENTARIO DE CLIMOGRAMAS DE

CLIMAS PENINSULARES ESPAÑOIS

* O obxectivo é deducir o tipo de clima e a posible ubicación do observatorio no que se tomaron os datos para elaborar o climograma. Hai que ter estudiadas as carácterísticas dos climas peninsulares, obviamente.

I. Análise das CARACTERÍSTICAS TÉRMICAS.

(Elementos a analizar e a ter en conta).

- Temperatura media anual.

- Temperatura do mes máis frío

(xaneiro; o mes máis frío nalgúns puntos costeiros é febreiro).

· Meseta N. 3 – 4 ºC.

· Meseta S. 4 – 6 ºC.

· Val do Ebro. 4 – 6 ºC.

· Guadalquivir. 8 – 12 ºC.

- A igual latitude, a costa mediterránea é máis cálida que a atlántica, excepto na parte septentrional a partir do paralelo 40º (por efecto da deriva noratlántica).

- A costa cantábrica é máis fría que a galega durante o inverno.

- Temperatura media do mes máis cálido (xullo no interior; agosto na costa).

- Amplitude térmica anual.

· NO. Menor amplitude térmica peninsular.

· Costa mediterránea: maior amplitude térmica que a atlántica.

· Meseta S. Maior amplitude térmica peninsular.

[A análise das características térmicas indícanos en que hemisferio está situado o punto de medición, se este está na costa ou no interior e aproxímanos á zona latitudinal na que se atoparía (zona de climas temperados do hemisferio N, no caso dos climas peninsulares españois).]

II. Análise das CARACTERÍSTICAS PLUVIOMÉTRICAS.

- Volume total das precipitacións.

+ 1.000 mm

· CLIMAS DE MONTAÑA

· CLIMA OCEÁNICO TEMPERADO-HÚMIDO Cfb

+ 800 mm (ZONA HÚMIDA)

· CLIMA OCEÁNICO DE TRANSICIÓN Cfb

600 a 800 mm (ZONA SEMI-HÚMIDA)

· CLIMA OCEÁNICO DE TRANSICIÓN Cfb / Csb

· MEDITERRÁNEO SUAVIZADO ou CATALÁN Cfa

400 a 600 mm (ZONA SECA)

· MEDITERRÁNEO CONTINENTALIZADO Csb / Csa

· OCEÁNICO FRÍO Csa

400 – 500 (ZONA SECA)

· MEDITERRÁNEO SECO ou LEVANTINO-BALEAR Csa

-400 mm (ZONA ÁRIDA)

· MEDITERRÁNEO ÁRIDO BSh

-200 mm (ZONA ÁRIDA)

· MEDITERRÁNEO DESÉRTICO BW

* Fórmula Köppen/Patton para a delimitación dos climas áridos (esteparios ou desérticos) basada no concepto de evapotranspiración ou cantidade de auga susceptible de perderse en forma de vapor, nun territorio concreto, pola evaporación do chan e a transpiración do manto vexetal.

E = 20·t + 490 – 7·PPW

(E=necesidade de auga / t = temperatura media anual / PPW = porcentaxe de chuvias caídas entre outubro e marzo, ambos incluidos)
Se E é maior que as chuvias: é un clima estepario (BS).

Se E é o dobre que as chuvias: é un clima desértico (BW).

- Réxime pluviométrico (determinante para definir un clima).

· ATLÁNTICO – Maior volume de precipitacións en inverno, entre novembro e febreiro. O verán non é completamente seco (+ de 30 mm en cada mes estival).

· INTERIOR – Maior volume de precipitacións en primavera.

· MEDITERRÁNEO – Maior volume de precipitacións nos equinoccios, sobre todo no outono.

* Hai que ter en conta que as zonas climáticas de transición combinan características dun ou doutro dominio climático.

O por qué deste blog...

2008-09-09T08:13:00.000-07:00

Basicamente para ter un lugar onde gardar os esquemas e resumos que vou facendo da carreira de Historia da UNED.

Estudiar Historia pola UNED en Galicia é un pouco enervante. Primeiro, esquécete da túa lingua (para que despois digan que “se está imponiendo el gallego”); despois, acostúmate a ver títulos como “La tormenta de las invasiones bárbaras”, capítulo de Hª Antiga de España (o nome da asignatura xa indica co que te vas atopar) no que o Reino Suevo de Galicia se despacha en tres páxinas e media. E así cada día.

Os libros da UNED non é que estén mal, que son moi didácticos e iso, pero con respecto ao noso país sempre coxean do mesmo pé; ¡en Catalunya, polo menos, teñen algunha optativa sobre a Historia propia! Todo isto pode compensarse se che tocan bos profesores tutores, pero os que somos vagos e non imos a clase, nin á única clase que temos á semana, xa se sabe…

Chámome Paula e vivo nunha parroquia do sul de Lugo, dende onde se pode estudar por conta propia. Leva tempo (sobre todo se fas outras cousas) e custa cartos, aínda que aforras en aloxamento, comida, roupa, transporte e outros accesorios necesarios na Universidade presencial. Bótase un pouco de menos Santiago, aínda que nunca estudie alí - curiosa paradoxa -, que o primeiro ano estiven en Ourense pero, cando vou repasar os apuntes ca Pisca ao cima do monte que hai por tras da miña casa doume conta do ben que vivo.